Waarom FIA zich op hetzelfde, zorgwekkende pad als FIFA begeeft

De afgelopen weken waren de ogen van de sportwereld gericht op Qatar, dat als eerste Arabische land de organisatie van het WK voetbal kreeg toegewezen. Die toewijzing ging destijds al gepaard met controverse over mogelijke omkoping, later lag de focus voornamelijk op schendingen van mensenrechten in het land. Zo zouden er minimaal honderden tot zelf enkele duizenden arbeidsmigranten om het leven zijn gekomen bij de aanleg van stadions - iets wat door de organisatie pas tijdens het toernooi werd erkend, terwijl voetbalbond FIFA nog altijd spreekt van slechts drie doden. Daarnaast is homoseksualiteit een strafbaar feit in Qatar en ook rond dat onderwerp was vlak voor het WK het nodige te doen.

Diverse Europese landen, waaronder Nederland, waren van plan om tijdens het WK met een bijzondere aanvoerdersband te spelen. Lang van tevoren kondigden deze landen al aan met de zogeheten OneLove-armband te willen spelen en ook de FIFA werd daarvan op de hoogte gesteld. De reactie van de voetbalfederatie volgde enkele dagen voor de start van het toernooi. De FIFA wees naar de spelregels, waarin spelers wordt opgedragen om geen politieke statements te maken: "De verplichte basisuitrusting mag geen politieke, religieuze of persoonlijke statements of afbeeldingen bevatten. Het team of de spelers bij wie de basisuitrusting wel dergelijke statements of afbeeldingen bevat, wordt bestraft door de organisator van de competitie of de FIFA", zo staat in de spelregels.

FIFA-president Gianni Infantino voegde daar in een persconferentie kort voor het WK aan toe dat er sportieve straffen - namelijk gele kaarten - zouden volgen als spelers zich niet aan deze regels zouden houden. Het gevolg daarvan is dat het uitshirt van België aangepast moest worden, terwijl het kleurrijke trainingsshirt zelfs helemaal werd verboden. Ook de OneLove-actie werd geraakt door het stevige ingrijpen van de FIFA, want de betrokken landen besloten unaniem om de armband niet te dragen. Het gevoel dat de spelers hierdoor het zwijgen werd opgelegd, kwam tot uiting in een actie van het Duitse elftal. Bij de teamfoto voor het eerste groepsduel hielden alle spelers van Die Mannschaft demonstratief hun hand voor hun mond.

Eerst toestemming vragen voor statements en uitspraken

Op basis van een verandering in de Internationale Sportieve Code lijkt de FIA nu dezelfde weg in te slaan als de FIFA. Vanaf 2023 mogen coureurs geen politieke, religieuze en persoonlijke statements meer maken of dergelijke uitspraken doen zonder dat ze daar vooraf toestemming voor hebben gevraagd. Als reden voor de verandering in het beleid wordt verwezen naar de statuten van de FIA en meer specifiek het algemene principe van neutraliteit. "De FIA moet zich in haar activiteiten onthouden van discriminatie op basis van ras, huidskleur, geslacht, seksuele oriëntatie, ethnische of sociale afkomst, taal, religie, filosofische of politieke meningen, familiesituatie of beperkingen", staat in de statuten. Ook staat daarin vermeld dat de FIA zich "richt op ondervertegenwoordigde groepen, om zo een meer gebalanceerde vertegenwoordiging van geslacht en ras te bereiken en om een diversere, meer inclusieve cultuur te creëren."

Het bewuste 'Same Love'-shirt waarvoor Sebastian Vettel een reprimande kreeg bij de Hongaarse GP van 2021.

Foto: Glenn Dunbar / Motorsport Images

Ten opzichte van de afgelopen jaren is de ingreep een behoorlijke koerswijziging. Zo herinnerde voormalig wedstrijdleider Michael Masi de coureurs er nog aan dat de FIA "alle vormen van individuele expressie steunt zolang die in overeenstemming zijn met de fundamentele principes van de statuten". Dat deed hij nadat Lewis Hamilton in Mugello in 2020 onder een vergrootglas kwam te liggen voor een shirt dat hij daar droeg. Daarin riep hij op dat de agenten die achter de dood van de Amerikaanse vrouw Breonna Taylor zaten, opgepakt moesten worden.

De rest van dat seizoen, maar ook in 2021 en 2022 zou Hamilton diverse keren aandacht vragen voor sociale kwesties. Zo reed hij vorig jaar in Qatar, Saudi-Arabië en Abu Dhabi met een regenboogvlag op zijn helm vanwege de strenge LHBTQ+-wetten in die landen. Ook Sebastian Vettel maakte regelmatig gebruik van de mogelijkheid om persoonlijke boodschappen uit te dragen. Zo droeg hij in 2021 in Hongarije op de grid een shirt met de tekst 'Same Love', een antwoord op de voorgestelde anti-LHBTQ+-wetten in het land. Dat kwam hem destijds op een reprimande te staan. Verder heeft de viervoudig wereldkampioen regelmatig aandacht gevraagd voor diverse milieukwesties.

Verkapte boodschap voor coureurs

De afgelopen jaren was "neutraliteit" al het fundamentele principe van de FIA. Wat nu echter verandert, is dat coureurs daadwerkelijk bestraft kunnen worden voor statements en uitlatingen die politiek, religieus of persoonlijk van aard zijn - al geldt dat alleen als er vooraf geen toestemming is gevraagd of als er geen toestemming gegeven is. Dit houdt in dat er voor coureurs eigenlijk geen ruimte meer is om met een spontane actie te komen, want alles moet voorgelegd worden aan de FIA. Dat zorgt er weer voor dat de autosportfederatie bepaalt waar coureurs zich wel en niet over mogen uitspreken. Als er onderwerpen zijn die de FIA liever niet aangesneden ziet, zijn ze dus in staat om dat tegen te houden.

De afgelopen jaren zijn de F1-coureurs juist uitgegroeid tot wereldwijde supersterren die aandacht kunnen vragen voor problemen die normaal onderbelicht blijven. Zij zijn uiteindelijk degenen naar wie de fans opkijken en naar wie ze luisteren. Nu krijgen de rijders in feite de boodschap van de FIA dat ze het bij het racen moeten houden. Of dat daadwerkelijk het geval is, hangt af van hoe deze aangepaste regels worden geïmplementeerd. In hoeverre worden coureurs tegengehouden om zich uit te spreken? En welke straffen staan er op een overtreding?

De Formule 1 wil zich profileren als een progressieve sport, waarbij duurzaamheid en het verbeteren van de diversiteit hoog in het vaandel staan. Ook wil de sport een positieve invloed uitoefenen op de landen die het bezoekt en waar de geschiedenis qua mensenrechten te wensen overlaat. Deze ingreep in de Internationale Sportieve Code lijkt daar lijnrecht tegenin te gaan, want de FIA heeft nu handvaten om een grens te trekken wat betreft de zaken waar coureurs zich over mogen uitspreken. Dat geldt helemaal als de FIA de regels streng gaat handhaven en alleen vrijheid geeft om te spreken en statements te maken over onderwerpen waar men het zelf mee eens is.