Rearview Mirror: De dag waarop Niki Lauda ontdekte dat hij vervangbaar was

De geschiedenis neemt zelden afscheid van kampioenen op een gewone manier. Meestal blijven er beelden hangen die groter zijn dan de werkelijkheid: een laatste overwinning, een emotionele omhelzing in de pitstraat, een triomfantelijke ereronde. Bij Niki Lauda en Ferrari verliep het anders. Hun relatie eindigde niet met een explosieve ruzie of een publieke afrekening. Wat overbleef was iets dat misschien nog pijnlijker was: een gevoel van verraad.

Toen Lauda in 1974 bij Ferrari arriveerde, verkeerde de Scuderia in zwaar weer. Het team had sinds 1964 geen wereldtitel meer gewonnen en was ver verwijderd geraakt van de dominante kracht die het ooit was geweest.

Lauda bracht meer mee dan snelheid alleen. Hij was methodisch, analytisch en compromisloos in zijn aanpak. Waar andere coureurs een auto bestuurden, ontleedde hij hem. Hij voelde feilloos waar een chassis tekortkwam, wat er misging met de balans en welke richting de ontwikkeling op moest. Zelf schreef hij dat vermogen toe aan wat hij met typische Lauda-humor zijn "gevoelige kont" noemde.

Samen met ontwerper Mauro Forghieri vormde hij een gouden combinatie. Forghieri leverde met de Ferrari 312T een meesterwerk af, Lauda haalde er alles uit. 

De resultaten volgden snel. In 1975 bezorgde hij Ferrari de eerste wereldtitel in elf jaar. Een seizoen later leek hij hard op weg naar een tweede opeenvolgende kroon. Halverwege het jaar had hij een enorme voorsprong opgebouwd op zijn naaste uitdager James Hunt: vijfentwintig punten, terwijl een overwinning slechts negen punten waard was. 

Tot 1 augustus 1976. Op de Nordschleife van de Nürburgring, een circuit dat al jaren onderwerp was van discussie vanwege de veiligheidsrisico's, sloeg het noodlot toe. Vlak voor Bergwerk verloor Lauda plotseling de controle over zijn Ferrari. De auto schoot naar rechts, sloeg tegen de vangrail en vloog direct in brand.

Wat volgde behoort tot de meest dramatische momenten uit de Formule 1-geschiedenis. De Ferrari stuiterde terug de baan op, waarna ook andere auto's betrokken raakten bij het incident. Dankzij het optreden van Arturo Merzario, Brett Lunger, Harald Ertl en Guy Edwards kon Lauda uiteindelijk uit het brandende wrak worden gehaald.

Zijn helm was tijdens de crash deels verschoven, waardoor zijn gezicht en hoofd werden blootgesteld aan de vlammen. De Oostenrijker liep zware brandwonden op en ademde giftige dampen in. In het ziekenhuis twijfelden artsen openlijk of hij de nacht zou overleven. Een priester diende hem zelfs de laatste sacramenten toe.

Niki Lauda, Ferrari 312T2 vliegt in brand na een crash in Bergwerk.

Foto door: Uncredited

Maar terwijl Lauda vocht voor zijn leven, moest Ferrari nadenken over de toekomst. Die toekomst kreeg al snel een naam: Carlos Reutemann. 

Volgens Lauda nam Reutemann vrijwel direct na de race contact op met Ferrari om zijn diensten aan te bieden als er een plek vrijkwam. Vanuit Ferrari bezien was dat een logische stap. Het seizoen ging immers door. Races moesten worden verreden en een topteam kon zich geen lege cockpit veroorloven. Maar voor Lauda voelde het anders.

Terwijl hij nog tussen leven en dood balanceerde, werd zijn vervanging al geregeld. Het was een harde les. In de Formule 1 kan zelfs de belangrijkste persoon binnen een project sneller worden vervangen dan hij zelf denkt. Loyaliteit bestaat, maar zelden boven de belangen van het moment.

Op wonderbaarlijke wijze keerde Lauda terug. Slechts zes weken na zijn bijna fatale crash stapte hij tijdens de Grand Prix van Italië alweer in een Formule 1-auto. Het was een van de indrukwekkendste comebacks die de sport ooit heeft gezien. Toch was er iets veranderd.

Lauda keerde terug in Italië. Hij werd vierde.

Foto door: Ercole Colombo

In zijn autobiografie beschrijft Lauda hoe hij naar Maranello terugkeerde om een rondje te rijden en te kijken "of ik het nog kon". De Ferrari-lieden, inclusief Enzo Ferrari zelf, stonden perplex. Ze wisten niet wat ze met hem aan moesten. Had hij dan geen rekening gehouden met zijn medemensen, die zouden schrikken als ze zijn hoofd zagen? Was hij helemaal gek geworden? Met de brandwonden nog zichtbaar op zijn gezicht kon niemand geloven dat hij alweer achter het stuur wilde kruipen.

Zelf had hij verwacht als vriend ontvangen te worden. In plaats daarvan kreeg hij het gevoel dat Ferrari inmiddels liever zonder hem verder was gegaan. Hij liep in de weg. Kon hij niet beter dit seizoen uitzitten en herstellen in het ziekenhuis?

Dat gevoel werd versterkt door de situatie rond Reutemann. Die was niet binnengehaald als tijdelijke noodoplossing voor een race of twee, maar als de man die zijn stoeltje voor de rest van het seizoen zou overnemen. Toen Lauda onverwacht terugkeerde, moest Ferrari plotseling drie auto's inzetten: voor Clay Regazzoni, Carlos Reutemann én Niki Lauda.

Voor Lauda was dat de bevestiging van wat hij na de crash al had gevoeld. Ferrari had hem opgegeven. De Scuderia had zich voorbereid op een toekomst zonder hem en was zichtbaar verrast dat hij die toekomst zelf kwam verstoren.

Lauda en Reutemann tijdens de Italiaanse GP van 1976. Volgens Lauda had Reutemann gelijk gebeld met Ferrari om een zitje op te eisen. Voor Lauda onvergeeflijk.

Foto door: LAT Images

Enkele maanden later volgde een nieuwe steek. Ferrari besloot Reutemann ook voor 1977 vast te leggen als vervanger van Regazzoni. De Oostenrijker bleef de kampioen van het team, maar niet langer de onbetwiste ster. Bovendien verloor hij met het vertrek van Regazzoni een belangrijke bondgenoot binnen het team.

Het seizoen 1977 verliep sportief gezien uitstekend. Lauda veroverde zijn tweede wereldtitel met Ferrari en stelde het kampioenschap veilig tijdens de Grand Prix van de Verenigde Staten op Watkins Glen. Op papier leek er geen enkele reden om te vertrekken, maar achter de schermen had hij die beslissing allang genomen.

In het geheim had Lauda al een contract getekend bij Bernie Ecclestone voor een overstap naar Brabham. Dat deed hij zonder Enzo Ferrari in te lichten. Dat maakte de situatie extra gevoelig, omdat Ferrari hem enkele maanden eerder expliciet had gevraagd of hij twijfelde over zijn toekomst. Lauda ontkende, en beloofde hem dat hij bij Ferrari zou blijven. Later gaf hij met spijt toe dat het de enige keer in zijn leven was geweest dat hij bewust had gelogen.

Toen uiteindelijk bekend werd dat hij zou vertrekken, was Enzo Ferrari woedend. De Ferrari-baas bestempelde zijn kampioen publiekelijk als verrader. Maar voor Lauda was het besluit allang geen zakelijke kwestie meer. Het vertrouwen was verdwenen.

Enzo Ferrari met Niki Lauda. De relatie was aan beide kanten bekoeld. Die vete heeft jarenlang geduurd, maar is later toch goed gekomen.

Foto door: Ercole Colombo

De crash op de Nürburgring had meer achtergelaten dan fysieke littekens. Sinds dat moment was hij ervan overtuigd geraakt dat de relatie met Ferrari onherstelbaar was veranderd. De reden voor zijn leugen was eenvoudiger: hij wilde zijn vertrek pas bekendmaken nadat de wereldtitel veiliggesteld was, omdat hij wist hoe fel Ferrari kon reageren wanneer iemand de deur achter zich dichttrok.

De spanningen liepen dan ook verder op toen Lauda's vertrouweling en hoofdmonteur Ermanno Cuoghi hem naar Brabham overwoog te volgen. Ferrari stelde hem voor een onmiddelijke keuze: óf Ferrari, óf Lauda. Toen Cuoghi stelde er nog over na te willen denken, ontsloeg Ferrari hem onmiddellijk, ondanks zijn jarenlange staat van dienst. Pas nadat Lauda dreigde zelf ook per direct op te stappen, draaide Ferrari gedeeltelijk bij. Cuoghi mocht het seizoen afmaken, maar niet langer zichtbaar als Ferrari-medewerker. De rest van het jaar droeg hij zijn Ferrari-jasje binnenstebuiten.

Niki Lauda in de Ferrari 312T2 met Ermanno Cuoghi. De Italiaan moest na een levenlang Ferrari met Niki mee naar Engeland, waar hij weinig zin in had.

Foto door: Motorsport Images

Voor een man die zijn hele leven bij Ferrari had gewerkt en zich met hart en ziel voor het team had ingezet, voelde dat als een vernedering. Het maakte in ieder geval duidelijk hoe ver de relatie tussen Lauda en Enzo Ferrari inmiddels was bekoeld.

Uiteindelijk ging dit verhaal nooit alleen over contracten, auto's of kampioenschappen. Het ging over iets wat veel universeler is: de botsing tussen persoonlijke loyaliteit en zakelijke belangen. Vanuit Ferrari's perspectief was het aantrekken van Reutemann waarschijnlijk niet meer dan verstandig crisismanagement. Vanuit Lauda's perspectief voelde het alsof hij was opgegeven op het moment dat hij zijn team het hardst nodig had.

Lauda vertrok uiteindelijk naar Brabham en zou later bij McLaren zelfs nog een derde wereldtitel winnen. Lauda vertrok niet omdat hij verslagen was. Niet omdat hij te langzaam was geworden. Niet omdat zijn contract afliep. Hij vertrok omdat hij had ontdekt wat in de Formule 1 uiteindelijk voor iedereen geldt. Hoe onmisbaar iemand ook lijkt, vroeg of laat blijkt hij vervangbaar. En soms is juist die ontdekking het moeilijkst te verwerken.