Rearview Mirror: Hoe los je een moordmysterie op?

"Wait a minute, Doc. Are you telling me that you built a time machine... out of a DeLorean?"

Voor miljoenen mensen staat de DeLorean voor altijd in het collectieve geheugen gegrift als de tijdmachine waarmee Marty McFly door de geschiedenis reisde. Achter de iconische vleugeldeuren schuilt echter een verhaal dat vreemder is dan fictie: beschuldigingen van fraude, verdwenen miljoenen en een web van intriges dat uiteindelijk ook Lotus-oprichter Colin Chapman zou bereiken, tot aan zijn plotselinge en controversiële overlijden in 1982.

Chapman wordt herinnerd als een van de grootste vernieuwers uit de autosportgeschiedenis. Als briljant ingenieur en ontwerper leidde hij Lotus naar zeven constructeurstitels en zes coureurstitels, terwijl hij tegelijkertijd een revolutie ontketende in het ontwerp van Formule 1-auto's. Maar op 16 december 1982 werd Chapman op een koude, besneeuwde avond dood aangetroffen in zijn woning in Norwich, op 54-jarige leeftijd.

Officieel was een hartaanval de doodsoorzaak. Toch riep zijn dood al snel vragen op. Chapman had nog maar kort daarvoor professionele medische keuringen doorstaan voor zowel een levensverzekering als zijn vliegbrevet. Voor sommigen leek het geheel niet helemaal te kloppen.

Aanwijzing 1: Bijzondere omstandigheden

Daar kwamen meer vraagtekens bij. Lotus-coureurs Emerson Fittipaldi en Mario Andretti zouden contact hebben opgenomen met Engeland om de begrafenis bij te wonen, maar kregen te horen dat Chapman inmiddels al was begraven. De snelheid waarmee dat gebeurde, deed de wenkbrauwen fronsen.

Het verhaal werd nog opmerkelijker. Chapmans graf bevindt zich in East Carleton, op korte afstand van het familielandgoed. Volgens verhalen die later de ronde deden, beweerde de vrouw van de beheerder van de begraafplaats dat de overlijdensdatum van Chapman in de parochieregisters zou zijn aangepast. Ze stelde bovendien dat Hazel Chapman, de vrouw van de Lotus-icoon, haar ooit had verteld dat de arts die het overlijdenscertificaat had ondertekend kort daarna in het niets was verdwenen.

Of het nu feit of folklore was, dergelijke verhalen voedden een mysterie dat al tientallen jaren voortduurt.

Fittipaldi en Andretti zouden hebben gevraagd de begrafenis bij te wonen, maar kregen te horen dat Chapman al was begraven. De snelheid waarmee dat gebeurde, deed de wenkbrauwen fronsen.

Foto door: David Phipps

Aanwijzing 2: De kolonel, de bibliotheek, de kandelaar

Tegen het einde van de jaren zeventig stond Chapmans reputatie als ingenieur stevig vast. In 1978 raakte hij echter betrokken bij de Amerikaanse ondernemer John DeLorean en de ontwikkeling van de DeLorean DMC-12, een sportwagen die met aanzienlijke steun van de Britse overheid in Noord-Ierland gebouwd moest worden.

Het project was enkele jaren eerder begonnen, toen de Britse regering 54 miljoen pond toezegde aan DeLorean Motor Company voor de bouw van een fabriek in Dunmurry, nabij Belfast. Daarmee hoopte men werkgelegenheid te creëren in een economisch achtergestelde regio.

Vervolgens sloot DeLorean een overeenkomst met Chapman en Lotus Engineering voor de ontwikkeling en technische uitwerking van de auto. Het uiteindelijke model zou later wereldberoemd worden dankzij de Back to the Future-films, maar achter de schermen zag de werkelijkheid er aanzienlijk minder glamoureus uit.

DeLorean DMC-12

Foto door: DeLorean

Op 19 oktober 1982 werd DeLorean in Los Angeles gearresteerd tijdens een undercoveroperatie van de FBI. Agenten legden vast hoe hij sprak over een plan om een cocaïnesmokkeloperatie van honderd kilogram drugs te financieren.

Ondertussen hadden onderzoekers in Groot-Brittannië al zorgwekkende financiële onregelmatigheden blootgelegd. Begin 1982 bleek dat DeLorean slechts ongeveer 8.500 auto's had geproduceerd en dat circa 23 miljoen pond – bijna de helft van de oorspronkelijke overheidssubsidie – was overgemaakt naar een Panamese rekening van General Product Development Services, een onderneming die gelinkt werd aan constructies waarbij ook Lotus betrokken was.

Toen DeLorean Motor Company uiteindelijk failliet ging, ontdekten curatoren dat ongeveer 10 miljoen pond aan belastinggeld – omgerekend zo'n 37 miljoen pond tegen huidige waarde – was verdwenen.

Aanwijzing 3: Tijd van overlijden

De verdwenen bedragen trokken de aandacht van zowel de Britse autoriteiten als de FBI. Chapman werd in Groot-Brittannië ondervraagd, maar voordat het onderzoek verder kon worden uitgebreid, overleed hij.

Na zijn dood volgde aanvullende controle. De jaarrekening van Lotus Group over 1981, die met vertraging en pas postuum werd gepubliceerd, liet zien dat Lotus betalingen voor ingenieurswerk had ontvangen via een in Zwitserland gevestigde Panamese onderneming die werd beheerd door een DeLorean-distributeur. Die bevindingen leken in tegenspraak met eerdere uitspraken van Chapman, waarin hij had gesteld dat noch hijzelf noch Lotus via Panama betalingen had ontvangen.

John DeLorean met zijn vrouw bij de iconische maar omstreden DMC-12

Foto door: Tony Korody/Sygma/Sygma via Getty Images

Chapman stierf voordat de volledige omvang van de affaire duidelijk werd. Tijdens het latere proces tegen Lotus-accountant Fred Bushell, die toegaf vijf miljoen pond te hebben weggesluisd als onderdeel van de fraude, merkte de rechter op dat Chapman waarschijnlijk een gevangenisstraf van "minstens tien jaar" had gekregen als hij zelf terecht had gestaan. Bushell bracht uiteindelijk vier jaar in de gevangenis door.

Daarmee was het verhaal nog niet voorbij. De technische concepten van het DeLorean-project werden uiteindelijk door de door de overheid aangestelde beheerders verkocht aan Toyota en droegen bij aan de ontwikkeling van de AW11 MR2. Curatoren wisten bovendien ongeveer 20 miljoen pond terug te halen uit Zwitserse bankrekeningen die gelinkt waren aan zowel DeLorean als Chapman.

Aanwijzing 4: Cherchez la femme

Voor velen was het feit dat Chapman overleed voordat er een strafzaak tegen hem kon worden aangespannen niet meer dan toeval. Anderen waren daar minder van overtuigd.

Al snel deden geruchten de ronde dat de Lotus-oprichter zijn eigen dood had geënsceneerd en naar het buitenland was gevlucht. Het schijnt zelfs dat de FBI zelfs tips volgden die Chapman in Brazilië plaatsten, terwijl de BBC naar eveneens onderzoek deed naar die beweringen.

Extra voeding voor de speculaties kwam van het langdurige verblijf van Hazel Chapman in Brazilië na de Grand Prix van Jacarepaguá in 1983, vooral omdat zij daarvoor naar verluidt al tien jaar niet meer had gevlogen.

Extra voeding voor de speculaties kwam van het langdurige verblijf van Hazel Chapman in Brazilië in 1983, omdat zij daarvoor al tien jaar niet meer had gevlogen.

Foto door: Motorsport Images

Aanhangers van de theorie wezen erop dat alleen Chapmans vrouw en de arts die het overlijdenscertificaat ondertekende het lichaam zouden hebben gezien. Zij stelden vragen bij het tijdstip van overlijden, het besloten karakter van de uitvaart en het beperkte aantal mensen dat het lichaam van Chapman nog zou hebben gezien nadat hij volgens de officiële lezing was overleden.

Of die details daadwerkelijk bewijs vormden of simpelweg vruchtbare grond waren voor geruchten, is een andere kwestie.

Toen de juridische procedures rond DeLorean uiteindelijk waren afgerond en Chapman officieel overleden bleef, sloot de FBI haar onderzoek en archiveerde zij de zaak begin jaren negentig.

Mysterie opgelost?

Dus: leeft Colin Chapman nog steeds en drinkt hij martini's op een strand in Brazilië? Een geënsceneerde dood blijft natuurlijk onwaarschijnlijk en er is nooit geloofwaardig bewijs opgedoken dat Chapman december 1982 heeft overleefd. Toch zorgen de omstandigheden rond zijn laatste levensmaanden – en het buitengewone DeLorean-schandaal – ervoor dat de vragen blijven bestaan. 

Wat buiten kijf staat, is dat een van de grootste vernieuwers uit de Formule 1 verstrikt raakte in een van de vreemdste financiële schandalen uit de autosportgeschiedenis.

Had Chapman er maar een tijdmachine aan over gehouden, dan had hij in elk geval terug kunnen gaan om de hele affaire te vermijden. Dat zou in ieder geval een stuk gezinsvriendelijker zijn geweest dan het cocaïnesmokkelcomplot dat uiteindelijk de ondergang van de hele saga inluidde.